Phân Tích Vấn Đề Duy Ngô Nhĩ Tân Cương: Lịch Sử Và Địa Chính Trị

Tình hình tại Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương là một điểm nóng địa chính trị phức tạp. Người Duy Ngô Nhĩ, một dân tộc Turkic theo Hồi giáo, đã đấu tranh hơn hai thiên niên kỷ chống lại sự kiểm soát của Trung Hoa. Bài viết này phân tích bối cảnh lịch sử, chính sách Hán hóa của Bắc Kinh và vấn đề tính tự trị lâu dài. Chúng ta sẽ làm rõ các căng thẳng sắc tộc trong bối cảnh địa chính trị Xô – Trung và vấn đề nhân quyền tại Đông Turkestan.

Bối Cảnh Lịch Sử Và Vị Thế Chiến Lược Của Tân Cương

Người Duy Ngô Nhĩ là một trong những dân tộc thiểu số nổi tiếng nhất của Trung Quốc. Cùng với người Kurd và người Tuager, họ thuộc nhóm ba dân tộc lớn không có quốc gia riêng. Hiện có hơn 10 triệu người Duy Ngô Nhĩ đang sinh sống trên lãnh thổ Trung Quốc.

Tuyệt đại đa số người Duy Ngô Nhĩ, khoảng 8 triệu người, sống tại vùng đất lịch sử của họ. Khu vực này được Trung Quốc gọi chính thức là Khu tự trị Tân Cương-Duy Ngô Nhĩ (SUAR).

Ý Nghĩa Của Cái Tên “Tân Cương”

Tân Cương nằm ở cực Tây Bắc Trung Quốc. Tên gọi này, theo tiếng Hán, có nghĩa là “cương vực mới”. Đây là một khu vực rộng lớn, nằm giữa Mông Cổ và các quốc gia Trung Á hậu Xô Viết.

Khu vực này có diện tích chiếm khoảng 1/6 tổng diện tích Trung Quốc. Nó lớn gấp ba lần nước Pháp về mặt địa lý.

Tân Cương Trên Con Đường Tơ Lụa

Địa hình Tân Cương rất chia cắt và hiểm trở. Khu vực này bao gồm các đồng bằng khô hạn, ốc đảo, sa mạc và những dãy núi cao. Chính tại đây, Con đường Tơ lụa đã chạy qua.

Con đường Tơ lụa kết nối Trung Quốc với Địa Trung Hải trong lịch sử. Vị thế chiến lược này khiến Tân Cương trở thành mục tiêu kiểm soát của nhiều đế chế.

Vị Trí Địa Lý Và Biên Giới Quan Trọng

Tân Cương sở hữu đường biên giới dài 5.600 km. Nó tiếp giáp với nhiều quốc gia có tầm quan trọng về địa chính trị.

Các nước láng giềng bao gồm Kazakhstan với đường biên giới dài 1.718 km. Tiếp theo là Kyrgyzstan (1.000 km), Tajikistan (450 km), Nga (55 km), và Mông Cổ (1.400 km).

Nó cũng có đường biên giới với Afghanistan, Ấn Độ và Pakistan. Khoảng một phần ba số lính biên phòng của Trung Quốc được bố trí tại khu vực trọng yếu này.

Nga thường gọi Tân Cương là Đông Turkestan. Tên gọi này nhằm phân biệt với Tây Turkestan. Tây Turkestan là khu vực Trung Á bị Nga chinh phục vào thế kỷ XVII-XVIII.

Sự Trỗi Dậy Và Sụp Đổ Của Đế Quốc Dzungarsk

Tân Cương từ rất lâu đời là nơi sinh sống của nhiều dân tộc khác nhau. Các dân tộc chính bao gồm người Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, và Uzbekistan.

Vào thế kỷ XVIII, Đế quốc Dzungarsk tồn tại trên khu vực Tân Cương. Đây là đế quốc du mục cuối cùng trên thế giới.

Đế quốc Dzungarsk đã bị tiêu diệt bởi quân đội Nhà Thanh. Chiến dịch quân sự này là một cuộc chiến kéo dài và vô cùng đẫm máu.

Quân đội Nhà Thanh đã sát hại gần 90% người Dzungarsk. Những người sống sót đã phải chạy về phía Tây.

Họ di cư đến tận sông Volga và trở thành dân tộc Kalmức hiện nay tại Nga. Đến đầu thế kỷ XIX, Nhà Thanh đã hoàn thành việc chiếm đóng Tân Cương.

Họ cũng kiểm soát toàn bộ Kyrgyzstan và một phần phía nam Kazakhstan cho đến hồ Balkhash. Tuy nhiên, sự can thiệp của người Hán đã diễn ra sớm hơn.

Cách đây 2.000 năm, vào thời Nhà Hán, người Hán đã chinh phạt Tân Cương. Mục đích là thiết lập tiếp xúc ngoại giao với Hoàng đế La Mã. Họ cũng muốn kiểm soát Con đường Tơ lụa chiến lược.

Người Hán bắt đầu di dân và thiết lập các đồn binh tại đây từ thế kỷ đầu sau Công nguyên. Chính quyền Trung Quốc hiện đại vẫn tiếp tục thực hiện chính sách tương tự Nhà Hán. Trong suốt hai thiên niên kỷ, lịch sử Tân Cương là chuỗi chiến thắng và thất bại của các quốc gia bản địa chống lại các triều đại Trung Hoa.

Cộng đồng Duy Ngô Nhĩ Tân Cương và bối cảnh lịch sử của họ

Chính Sách Kiểm Soát Và Căng Thẳng Sắc Tộc Từ Nhà Thanh

Sau khi Nhà Thanh đánh bại Dzungarsk và thành lập tỉnh Tân Cương, khu vực này luôn bất ổn. Đây được coi là vùng đất “cứng đầu” nhất trong lãnh thổ Thiên triều.

Người Duy Ngô Nhĩ thường xuyên nổi dậy chống lại sự đô hộ của chính quyền trung ương. Điều này phản ánh khát vọng độc lập mãnh liệt của họ.

Các Cuộc Khởi Nghĩa Của Người Duy Ngô Nhĩ Đầu Thế Kỷ XIX

Các cuộc khởi nghĩa lớn của người Duy Ngô Nhĩ đã diễn ra liên tiếp trong nửa đầu thế kỷ XIX. Các sự kiện nổi bật xảy ra vào các năm 1816, 1825, 1830, 1847 và 1857.

Đây là chuỗi phản kháng nhằm đẩy lùi sự kiểm soát của Nhà Thanh. Những cuộc nổi dậy này khiến Bắc Kinh phải liên tục tăng cường quân sự.

Chiến Lược Di Dân Hán Hóa Và Đồn Binh

Để bình định khu vực, Bắc Kinh đã tăng cường bố trí đồn binh. Đồn binh bao gồm người Trung Quốc (người Hán) và người Mãn Châu.

Nhà Thanh khuyến khích di dân từ các tỉnh miền Trung Trung Hoa đến Tân Cương. Họ cũng xây dựng các khu dân cư quân sự đặc biệt.

Cư dân được đưa đến từ Vùng Viễn Đông và Trung Á để kiểm soát Tân Cương. Chính sách di dân này đã tạo ra mầm mống căng thẳng sắc tộc lâu dài cho đến ngày nay.

Phong Trào Độc Lập Và Sự Can Thiệp Của Các Cường Quốc

Khát vọng độc lập của người Duy Ngô Nhĩ đã đạt đến đỉnh điểm vào giữa thế kỷ XIX. Lần đầu tiên, họ thiết lập được một quốc gia riêng.

Đây là một sự kiện lịch sử mang tính bước ngoặt. Nó thể hiện sức mạnh của ý chí độc lập bản địa.

Quốc Gia Hồi Giáo Iettisha (1864–1877)

Năm 1864, người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương phát động một cuộc khởi nghĩa quy mô lớn. Cuộc khởi nghĩa này đã giành thắng lợi lịch sử.

Toàn vùng Tân Cương sau đó trở thành một quốc gia Hồi giáo độc lập. Quốc gia này có tên gọi là Iettisha.

Người đứng đầu Iettisha là Iaqub Beg, một người Tajikistan. Iaqub Beg đã xây dựng được một quân đội mạnh mẽ và tổ chức tốt.

Ông tận dụng địa hình núi non và sa mạc để chống lại các đợt tấn công. Những cuộc tấn công này đến từ quân đội Nhà Thanh hùng mạnh.

Vai Trò Của Nga Và Anh Trong Thỏa Hiệp Địa Chính Trị

Sự tồn tại của Iettisha đã va chạm với lợi ích của Đế quốc Nga. Nga đang kiểm soát Tây Turkestan (Trung Á). Họ không muốn có một quốc gia Hồi giáo mạnh nằm sát biên giới.

Iaqub Beg đã tìm kiếm đồng minh từ Thổ Nhĩ Kỳ và thực dân Anh. Anh lúc đó đã chiếm Ấn Độ và đang cố gắng chiếm Afghanistan.

Trong cuộc tranh chấp địa-chính trị phức tạp này, Nga quyết định “nhường” Đông Turkestan cho Nhà Thanh. Nga cho rằng Trung Quốc ở xa và đang suy yếu.

Họ không muốn Anh hùng mạnh áp sát Tây Turkestan. Quyết định này đã định đoạt số phận của quốc gia Hồi giáo mới thành lập.

Thỏa Thuận Hậu Cần Giữa Nga Và Nhà Thanh

Khó khăn lớn nhất của Nhà Thanh là đảm bảo hậu cần cho các đội quân hành quân nghìn km. Tỉnh trưởng Tây Turkestan lúc đó là Kaufman, người Nga gốc Đức, đã giải quyết vấn đề này.

Kaufman tiến hành chiến dịch đặc biệt cung cấp lương thực. Ông giúp đội quân tấn công của tướng Trung Quốc Tszo Tszuntan.

Nhà Thanh đã phải mua lương thực của Nga với giá cắt cổ. Tổng giá trị hơn 10 triệu rúp bạc cho toàn bộ chiến dịch.

Sau khi hậu cần được đảm bảo, quân đội Nhà Thanh tấn công và tàn sát quân khởi nghĩa. Nhiều người Duy Ngô Nhĩ và người Dungan đã thiệt mạng trong cuộc đàn áp.

Những người sống sót phải chạy sang lãnh thổ do Nga kiểm soát. Quốc gia Hồi giáo Iettisha chấm dứt tồn tại và Nhà Thanh tái kiểm soát Tân Cương.

Chiến binh Iettisha trong cuộc đấu tranh giành độc lập của người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương

Các Nước Cộng Hòa Đông Turkestan Thế Kỷ XX

Trong thế kỷ XX, lãnh thổ Tân Cương đã hai lần chứng kiến sự thành lập của các quốc gia Duy Ngô Nhĩ độc lập. Sự kiện này xảy ra trong bối cảnh nội chiến và địa chính trị Xô – Trung thay đổi.

Những nỗ lực này thể hiện ý chí quật cường của dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương. Tuy nhiên, họ luôn gặp phải sự can thiệp từ bên ngoài.

Cộng Hòa Hồi Giáo Đông Turkestan (1933)

Trong cuộc khởi nghĩa chống Trung Hoa năm 1932, Vương quốc Hotan được thành lập. Ngay năm sau đó, Cộng hòa Hồi giáo Đông Turkestan ra đời.

Tổng thống đầu tiên của nước Cộng hòa này là Hodza Nhiaz. Nhiaz là một người Duy Ngô Nhĩ từng phục vụ trong Hồng quân Liên Xô.

Ông đã tham gia nội chiến tại Nga và là một nhân vật có kinh nghiệm. Quốc gia độc lập này có thể đã tồn tại nếu Liên Xô vẫn giữ thái độ thù địch với Quốc dân đảng Trung Quốc.

Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi vào nửa sau những năm 30. Cả Liên Xô và Quốc dân đảng đều phải đối mặt với mối đe dọa chung từ Nhật Bản quân phiệt.

Liên Xô quay sang ủng hộ chính quyền Quốc dân đảng Trung Quốc. Một trong những hành động ủng hộ là giúp chính quyền này giành lại quyền kiểm soát Tân Cương.

Quân đội Liên Xô, bao gồm cả không quân, trực tiếp tham gia chiến đấu. Họ đưa viên Tỉnh trưởng Tân Cương Thịnh Thế Tài quay lại trị nhậm khu vực.

Lính Liên Xô đóng giả lính bạch vệ để thực hiện nhiệm vụ này. Thịnh Thế Tài sau đó trục xuất tất cả cố vấn Xô Viết.

Ông bắt đầu xử bắn các đảng viên cộng sản người Trung Quốc và Duy Ngô Nhĩ. Trong số những người bị xử bắn có cả Mao Trạch Dân, em trai của Mao Trạch Đông.

Cộng Hòa Cách Mạng Đông Turkestan (1944)

Mùa hè năm 1944, tình thế trên chiến trường Xô-Đức thay đổi mang tính bước ngoặt. Tỉnh trưởng Thịnh Thế Tài biết mình đã tính toán sai lầm.

Ông bỏ chạy khỏi khu vực và tìm về Trung Quốc. Cùng lúc đó, việc giao thương giữa Tân Cương và Liên Xô bị đình trệ.

Khu vực này bắt đầu xảy ra khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng. Người Duy Ngô Nhĩ lại một lần nữa khởi nghĩa chống lại chính quyền trung ương.

Đến mùa thu năm 1944, Nước Cộng hòa Cách mạng Đông Turkestan lại được thành lập. Tổng thống nước Cộng hòa mới là Akhmedzan Kaswmov.

Kaswmov là một người Duy Ngô Nhĩ từng học tại Liên Xô. Ông cũng là cán bộ của Quốc tế Cộng sản.

Tư lệnh Quân đội nước Cộng hòa này là Thiếu tướng Bộ Nội vụ Liên Xô Ivan Polinov. Tổng tham mưu trưởng là cựu tướng Bạch vệ Varsonofi Mozarov.

Tháng 9/1945, chính quyền trung ương Trung Quốc phải thừa nhận “quyền tự trị” của người Duy Ngô Nhĩ. Điều này xảy ra dưới sức ép của các nhà ngoại giao Xô Viết.

Giới lãnh đạo Moscow bắt đầu xem xét đề nghị thành lập Đảng Cộng sản Tân Cương. Mục tiêu là củng cố phong trào giải phóng dân tộc.

Đội quân khởi nghĩa Hotan đại diện cho phong trào độc lập của Duy Ngô Nhĩ Tân Cương những năm 1930

Thỏa Hiệp Xô – Trung Định Đoạt Số Phận Năm 1949

Quốc gia Duy Ngô Nhĩ mới thành lập lại trở thành nạn nhân của toan tính địa-chính trị. Đến năm 1949, đội quân của Mao Trạch Đông giành phần thắng trong nội chiến Trung Quốc.

Moscow nhận định liên minh chặt chẽ với Trung Quốc Cộng sản quan trọng hơn. Nó quan trọng hơn mối quan hệ phức tạp với những người Duy Ngô Nhĩ vừa cộng sản vừa Hồi giáo.

Kết quả là, phái đoàn chính phủ nước Cộng hòa cách mạng Đông Turkestan không bao giờ đến được Bắc Kinh. Theo công bố chính thức, máy bay chở phái đoàn gặp nạn.

Lực lượng vũ trang nước Cộng hòa Duy Ngô Nhĩ trở thành Quân đoàn số 5 của PLA. Năm 1949, PLA tiến vào Tân Cương.

Ngày 01/10/1955, Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ – Tân Cương được thành lập. Người Duy Ngô Nhĩ đã có nhiều cơ hội giành độc lập trong hai thế kỷ qua.

Họ luôn là nạn nhân của các tính toán địa chính trị. Sự thỏa hiệp giữa các nước lớn đã định đoạt số phận của họ.

Kiểm Soát Văn Hóa Và Chính Sách Tôn Giáo Hiện Đại

Để đối phó với tình trạng bạo lực và chủ nghĩa ly khai gia tăng, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã triển khai chiến dịch hạn chế ảnh hưởng của Đạo Hồi. Bắc Kinh nhận định bạo lực là hệ quả của mối quan hệ chặt chẽ giữa chủ nghĩa ly khai và hoạt động tôn giáo bất hợp pháp.

ĐCSTQ cũng thừa nhận đã không kiểm soát được các tổ chức đảng cơ sở tại Tân Cương. Các phần tử Hồi giáo đã “xâm nhập” vào ĐCSTQ trong khu vực này.

Theo thống kê, 25% tổng số đảng viên tại Tân Cương theo Đạo Hồi. Tỷ lệ này còn lên đến 40% ở các vùng nông thôn.

Siết Chặt Kiểm Soát Hoạt Động Tôn Giáo Và Đóng Cửa Nhà Thờ

Chính quyền Trung Quốc bắt đầu sửa đổi luật để siết chặt kiểm soát hoạt động tôn giáo. Số lượng nhà thờ Hồi giáo tại Tân Cương là rất lớn trong lịch sử.

Khu vực này từng chiếm tới 1/3 tổng số nhà thờ Hồi giáo trên toàn Trung Quốc. Tuy nhiên, chỉ trong vài năm, chính quyền đã đóng cửa tới 20% số nhà thờ này.

Bắc Kinh đặc biệt chú trọng kiểm soát các cơ sở giáo dục tôn giáo. Riêng năm 1997, tại Tân Cương đã có tới 105 trường Hồi giáo bị đóng cửa hoàn toàn.

Giám Sát Đảng Viên Và Hạn Chế Hành Hương Mecca

Song song với chính sách trên, Trung ương ĐCSTQ tiến hành tái tổ chức toàn bộ các chi bộ đảng tại Tân Cương. Lãnh đạo ĐCSTQ ban hành chỉ thị đặc biệt cho Đảng ủy Khu tự trị.

Chỉ thị này cấm đảng viên tham gia vào hoạt động tôn giáo. Họ cũng bị cấm phổ biến các loại sách báo và tài liệu có nội dung tôn giáo.

Nếu đảng viên nào vi phạm, họ sẽ bị coi là tiếp tay cho chủ nghĩa khủng bố. Chính quyền Trung Quốc cực kỳ cứng rắn trong việc kiểm soát quan hệ của người Hồi giáo trong nước với người đồng đạo nước ngoài.

Bắc Kinh hạn chế số lượng người Hồi giáo được phép hành hương đến thánh địa Mecca. Chỉ những người đứng tuổi mới được phép rời Tân Cương để đến Mecca.

Ngay cả đối với những người đã được phép, tổ chức Đảng tại Tân Cương cũng “nghiêm túc” đề nghị. Họ phải thay chuyến hành hương bằng một tour du lịch miễn phí đến Bắc Kinh. Đây là biện pháp nhằm kiểm soát tư tưởng.

Biến Động Xã Hội Và Xung Đột Urumchi 2009

Sự tăng trưởng kinh tế ấn tượng của Trung Quốc cũng tác động tích cực đến Tân Cương. Đến đầu thế kỷ XXI, SUAR không còn bị coi là khu vực kinh tế kém phát triển.

Trong danh sách 31 tỉnh và khu tự trị Trung Quốc, tổ quốc của người Duy Ngô Nhĩ đứng thứ 12 về mức thu nhập bình quân đầu người. Bắc Kinh tích cực hỗ trợ sự tăng trưởng của SUAR.

Căng Thẳng Từ Chính Sách Di Dân Hán

Các khu vực kinh tế tự do và thương mại với các nước SNG được thành lập. Urumchi và một số thành phố khác của Tân Cương trở thành trung tâm công nghiệp.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng này đi kèm với sự gia tăng ảnh hưởng của người Hán. Chính sách di dân số người Hán tiếp tục được thực hiện.

Điều này làm trầm trọng thêm căng thẳng sắc tộc giữa hai dân tộc. Sự ghẻ lạnh này thường xuyên châm ngòi cho những vụ bùng nổ sắc tộc.

Sự kiện nổi bật nhất là vụ xung đột quy mô lớn tại Urumchi năm 2009. Đây là một điểm mốc đau thương.

Diễn Biến Của Vụ Bạo Loạn Tại Urumchi

Nguyên nhân vụ bạo loạn Urumchi lại bắt nguồn từ Quảng Đông, một tỉnh công nghiệp ở phía nam Trung Quốc. Nhà máy sản xuất đồ chơi trẻ em “Early Light International” tại Shaoguan bắt đầu tuyển dụng người Duy Ngô Nhĩ.

Đây là một phần của chính sách lớn hơn nhằm đưa 200.000 thanh niên Duy Ngô Nhĩ đến làm việc tại các tỉnh duyên hải. Tại nhà máy này, trong số 20.000 công nhân người Hán, có khoảng 800 thanh niên Duy Ngô Nhĩ.

Ngay sau đó, hai bên đã xảy ra đụng độ nghiêm trọng. Một cuộc ẩu đả tập thể giữa hai nhóm sắc tộc đã xảy ra.

Chính quyền phải huy động tới 400 cảnh sát để chấm dứt xung đột. Theo số liệu chính thức của Trung Quốc, có 2 thanh niên Duy Ngô Nhĩ thiệt mạng và hàng trăm người bị thương.

Thông tin, ảnh và video về vụ ẩu đả lan truyền nhanh chóng trên Internet. Điều này làm tăng thêm sự phẫn nộ trong cộng đồng Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương.

Chỉ mấy ngày sau, các cuộc biểu tình nổ ra tại Tân Cương. Ngày 5/7/2009, tại thủ phủ Urumchi của SUAR, vụ đụng độ đầu tiên giữa người Duy Ngô Nhĩ và cảnh sát/người Hán đã xảy ra.

Phần lớn người tham gia ẩu đả là sinh viên Trường Đại học sư phạm Kashgara. Số liệu từ truyền thông chính thống Trung Quốc ghi nhận 197 người chết.

Khoảng 50 người trong số đó là Duy Ngô Nhĩ. Số còn lại là người Hán. Gần 2.000 người đã bị thương trong vụ bạo loạn kinh hoàng này.

Hình ảnh về vụ bạo loạn tại Urumchi năm 2009 phản ánh căng thẳng sắc tộc ở Duy Ngô Nhĩ Tân Cương

Phản Ứng Cứng Rắn Của Chính Quyền

Cảnh sát Trung Quốc đã hành động không khoan nhượng tại SUAR. Các mạng Internet, điện thoại di động và cố định đều bị cắt đứt.

Chính quyền cũng đóng cửa tạm thời phần lớn các nhà thờ Hồi giáo. Hơn 1.000 kẻ gây rối và đập phá bị bắt giữ.

Bốn tháng sau, 10 người đầu tiên trong số họ đã bị xử bắn. Các vụ xử án và xử bắn những người liên quan tiếp tục được tiến hành tại Urumchi.

Chính quyền Trung Quốc đã hành hình cả người Duy Ngô Nhĩ và người Hán tham gia. Một người Hán khơi mào xung đột tại Shaoguang đã bị xử bắn công khai.

Tuy nhiên, các cơ quan đặc biệt Trung Quốc vẫn kết luận. Họ cho rằng những kẻ đầu têu chủ yếu là các nhân vật ly khai Duy Ngô Nhĩ hoạt động bí mật.

Sự Cô Lập Của Phong Trào Ly Khai Trong Bối Cảnh Toàn Cầu

Một yếu tố rất quan trọng là sự mất đi sự ủng hộ từ bên ngoài của những người đối lập duy ngô nhĩ tân cương. Các nhà tài trợ và đồng minh quan trọng đã rút lui một cách chiến lược.

Sự cô lập chính trị là một đòn giáng mạnh vào phong trào ly khai. Nó khiến những nỗ lực giành độc lập gặp nhiều khó khăn.

Mất Đi Sự Ủng Hộ Từ Các Nước Hậu Xô Viết

Vào những năm 90, các tổ chức chính trị của người Duy Ngô Nhĩ gần như hoạt động công khai. Họ hoạt động không bị cấm đoán tại các nước Cộng hòa hậu Xô Viết ở Trung Á.

Cộng đồng Duy Ngô Nhĩ đông đúc ở đây và công tác quản lý yếu kém tạo điều kiện thuận lợi. Người Duy Ngô Nhĩ đã xây dựng cơ sở vững chắc sát cạnh biên giới Trung Quốc.

Các tổ chức bí mật đã tổ chức nhiều vụ ám sát quan chức và doanh nhân Trung Quốc ngoài biên giới. Tuy nhiên, đầu thế kỷ XXI, tình hình đã thay đổi cơ bản.

Chính quyền các nước Trung Á ngày càng lún sâu vào vòng ảnh hưởng kinh tế và chính trị của Trung Quốc. Điều này khiến họ củng cố lực lượng an ninh.

Lợi ích và mục tiêu của Trung Quốc và các nước này tương đồng. Họ đều muốn chống lại các tổ chức Hồi giáo bí mật.

Điều này dẫn đến nhiều phiên tòa xét xử kín hoặc công khai. Các cá nhân và tổ chức Duy Ngô Nhĩ tại các nước Trung Á bị đàn áp.

Vai Trò Của Tổ Chức Hợp Tác Thượng Hải (SCO)

Trong khuôn khổ Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), các nước thành viên đã đạt được nhận thức chung. SCO bao gồm Trung Quốc, Nga, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan và Uzbekistan.

Các nước này thống nhất hợp tác trong vấn đề chống lại chủ nghĩa Hồi giáo và chủ nghĩa khủng bố. Ngay cả Nga cũng đang đối mặt với các vấn đề tương tự ở Bắc Kapkaz.

Sự hợp tác này đã tạo ra một rào cản địa chính trị vững chắc. Rào cản này ngăn cản sự hỗ trợ từ nước ngoài đối với người Duy Ngô Nhĩ.

Lập Trường Của Các Cường Quốc Khác

Về mặt nhà nước, người Duy Ngô Nhĩ đã mất đi sự ủng hộ của các đồng minh quan trọng. Các quốc gia Hồi giáo khác cũng tránh làm tổn hại quan hệ với Bắc Kinh.

Ả Rập Xê Út là một nhà tài trợ lớn cho các phong trào Hồi giáo toàn cầu. Tuy nhiên, họ lại là một đối tác kinh tế quan trọng của Trung Quốc.

Mỹ, mặc dù có quan hệ phức tạp với Trung Quốc, vẫn giữ khoảng cách tối đa. Họ tránh xa các tổ chức Hồi giáo cực đoan sau sự kiện 11/9.

Washington đã xếp “Phong trào Hồi giáo Đông Turkestan” vào danh sách các phần tử khủng bố. Mỹ và Liên minh Châu Âu chỉ dừng ở mức hỗ trợ khiêm tốn.

Họ giúp đỡ “Đại hội đồng Duy Ngô Nhĩ toàn thế giới” chuyên tiến hành các hoạt động bảo vệ nhân quyền. Thổ Nhĩ Kỳ, với tham vọng Pan-Turkism, cũng không vội vàng giúp đỡ.

Sự cô lập này là kết quả trực tiếp của những tính toán địa-chính trị phức tạp. Trong phong trào “Quốc tế Hồi giáo”, người Duy Ngô Nhĩ vẫn là những người “ngoài lề”.

Vấn đề Duy Ngô Nhĩ Tân Cương là một nút thắt lịch sử phức tạp. Nó chịu ảnh hưởng sâu sắc từ địa chính trị của các cường quốc và chính sách đồng hóa của Trung Quốc. Người Duy Ngô Nhĩ đã nhiều lần tìm kiếm độc lập nhưng luôn thất bại do thỏa hiệp chiến lược giữa Moscow và Bắc Kinh. Hiện nay, căng thẳng sắc tộc vẫn dai dẳng do chính sách di dân và trấn áp tôn giáo. Dù chủ nghĩa ly khai đã mất đồng minh quốc tế, vấn đề nhân quyền tại Tân Cương vẫn là một thách thức kéo dài.

Ngày cập nhật gần nhất 10/01/2026 by David Nguyễn